Verhalen

Fraeylemaborg geeft informatie over bevingsschade in Groningen

Scheuren. Tientallen ervan ontsieren de muren van de statige Fraeylemaborg in Slochteren. Oorzaak: aardbevingen. Dat is zekerder dan ooit nu ‘aardbevingsprofessor’ Ihsan Bal van de Hanzehogeschool zijn meetmethodiek in de borg inzet. Studenten en onderzoekers houden de gegevens nauwlettend in de gaten.

Scheurmeter op de muur van de Fraeylemaborg. (foto: Pepijn van den Broeke)

Een timmermansoog is niet nodig om te zien dat de eeuwenoude borg te lijden heeft onder de aardbevingen. Kleine en grote scheurtjes zitten er in de muren. De echte ellende zit daarachter verscholen. ,,Als de stuc wordt weggehaald zie je erachter dat de steen soms wel op drie plaatsen is gescheurd. Al die stenen moeten worden vervangen of verlijmd. De restauratieplaatsen zijn soms wel 30 centimeter diep’’, vertelt borgdirecteur Marjon Edzes.

Zij is blij met de verschillende meters die in de Fraeylemaborg geplaatst zijn. Uit het zicht uiteraard. Die meters brengen exact in kaart hoe het gebouw beweegt als de aarde schudt. En dat is een forse vooruitgang, vooral de directe relatie met seismologische gegevens. De link tussen oorzaak en gevolg is zo direct duidelijk.

,,De gegevens die naar boven worden gehaald zijn ongelooflijk. We ontdekten een keer wat scheuren en de meters lieten zien dat het gebouw een fractie scheef was gezakt, dagen na een aardbeving nog. Dat zijn dingen die je zonder die technologie niet ontdekt.’’

Directeur Marjon Edzes in de Fraeylemaborg. (foto: Pepijn van den Broeke)

Geknaag is weg

Het geval Fraeylemaborg is niet te vergelijken met woonhuizen in het bevingsgebied. En ook weer wel. Marjon Edzes. ,,Je zit altijd met geknaag in je hoofd: zijn dat nou scheurtjes die ontstaan door ouderdom, of is dit aardbevingsschade? Nu we het klip en klaar kunnen aantonen, ben ik van dat geknaag af. Dat zou ik alle inwoners van dit gebied gunnen.’’

In de kerkers en op de zolders van de borg staat diverse apparatuur. Acceleratiemeters staan er om vibraties te meten, scheurmeters hangen aan de muren. De al eerder geplaatste tiltmeters doen ook mee. Eén ruimte is ingericht als zenuwcentrum. Daar staan computers die alles in kaart brengen, in een 3D-model van de borg. Studenten en onderzoekers van de Hanzehogeschool komen er wekelijks om de gegevens te verzamelen en in te zetten voor verder onderzoek.

Van alles wordt in beeld gebracht. Welke delen van het gebouw bewegen, in welke richting, hoe het zit met de verbindingsdelen. Die gegevens worden gecombineerd met data over de structuursterkte van de ouderwetse stenen, de invloed van de grond onder de borg, en die van de borggracht en nog meer. Met als uiteindelijke doel om te kunnen voorspellen hoe het gebouw zich gedraagt bij verschillende sterktes aardbevingen én om te concluderen welke voorzorgsmaatregelen moeten worden genomen.

Schade kwam terug

Dat is kennis waar het hele aardbevingsgebied wat aan heeft en de Fraeylemaborg in het bijzonder. Afgelopen jaren werd er al heel veel geïnvesteerd in restauraties en versterkingen. Marjon Edzes: ,,Een jaar of vijf gelden begon het tot ons door te dringen, toen onze mensen zeiden: het gebouw veroudert opeens wel heel snel. Toen dachten we bij schade door aardbevingen nog vooral aan Loppersum en omgeving. Experts concludeerden dat het ook tot hier was doorgedrongen.’’

De grootscheepse herstelwerkzaamheden verliepen goed, maar de schade kwam terug bij volgende bevingen. Met het onderzoek van de groep van Ihsan Bal wordt voorspelbaar waar schade te verwachten is. Hij is vooral ook geïnteresseerd in de vraag of aardbevingen door het winnen van aardgas nou wezenlijk andere schade tot gevolg hebben dan aardbevingen op breuklijnen van aardplaten. Daarnaast verbaast het hem dat in Nederland aardbevingen ten onrechte op een andere manier worden beoordeeld dan in de rest van de wereld. ,,We zijn ervan overtuigd dat er ontwerpregelgeving op Europees niveau moet komen voor dit soort aardbevingen en dat Nederland daarin het voortouw moet nemen.’’

Fraeylemaborg. (foto: Pepijn van den Broeke)

Marjon Edzes is zich bewust van de aparte positie van de Fraeylemaborg. ,,Door het onderzoek is er veel helderheid geschapen over schades. De bewijsstukken zijn voor iedereen zichtbaar en beschikbaar. We zijn van de twijfel af. En de borg is misschien wel een uithangbord van de strijd hier in de regio tegen de afwikkeling van bevingsschades. We laten het graag zien aan de minister en Tweede Kamerfracties en op Koningsdag verdiepte Willem Alexander zich in het model van de Fraeylemaborg dat op een triltafel stond op de Grote Markt in Groningen”.

Aardbevingsprofessor

De Turkse hoogleraar Ihsan Bal werd anderhalf jaar geleden aangesteld door de Hanzehogeschool om praktisch onderzoek te doen naar de bevingen in de regio en de relatie met de bebouwing. Dat doet hij onder de noemer Aardbevingsbestendig Bouwen. Hij is ook onafhankelijk expert voor het Staatstoezicht op de Mijnen.